File:Sringara Chestalu.PNG

శృంగార చేష్టలు
శృంగార' 'చేష్టలు' 'అంటే యౌవనం వల్ల కలిగిన హావభావాలు మొదలైన వాటివల్ల నాయికా నాయకులకు కలిగే చేష్టలనే శృగార చేష్టలంటారు. వాటిని గురించిన కొన్ని విషయాలను ఇక్కడ చూద్దాం-

ఇవి మనసువల్ల పుట్టేవి, అప్రయత్నంగా పుట్టేవి, స్వభావాలవల్ల పుట్టేవి అని మూడురకాలు.

మనసు వల్ల పుట్టేవి - 3

1. భావం, 2. హావం, 3. హేల

భావం -ఏ వికారములేని మనసులో మొట్టమొదటిసారి కలిగిన వికారంను భావం అంటారు.

హావం- భ్రూనేత్రాది వికారాలచే సంభోగేచ్ఛను తెలిపే భావమేఅల్పంగా పైకి కనపడే వికారాన్ని హావం అంటాము/  భావాన్ని కొద్దిగా వ్యక్తం చేయటాన్ని హావం అంటారు.

హేల- హావంలో వ్యక్తమైన వికారమే సువ్యక్తమైతే  అది హేల అని పిలువ బడుతుంది.

అప్రయత్నంగా' 'పుట్టే' 'శృంగార' 'చేష్టలు' - '7

1. శోభ, 2. కాంతి, 3. దీప్తి, 4. మాధుర్యం,5. ప్రగల్భత, 6. ఔదార్యం, 7. ధైర్యం.

పై చెప్పిన రెండు విధాల శృంగార(చేష్టలు స్త్రీ, పురుషులకు ఇద్దరికి కలుగుతాయి.

స్వభావం' 'వల్ల' 'కలిగే' 'శృంగార' 'చేష్టలు  ఇవి కేవలం స్త్రీలకు సంబంధించిన శృంగార చేష్టలు.

1. లీల-చేష్టలతో, వేషాలతో, భూషణాలతో, ప్రేమ మాటలతో, ప్రియుణ్ణి అనుకరించడానికే లీల అని పేరు.

2. విలాసం -ఇష్టమైన వారిని చూడటంతో నడకలో, ఉనికిలో, కూర్చోవడంలోమాట్లాడడంలో, చూడటంలో మొదలైన పనుల్లో కనబడే విశేషమే విలాసం.

3. మాధుర్యం -ఏ అవస్థలో ఉన్నా, ఎలావున్నా రమణీయంగా కనబడటమే మాధుర్యం.

4. ధైర్యం -ఆత్మశ్లాఘలేని అచంచలమైన మనోవృత్తినే ధైర్యం అంటారు.

5. విభ్రమం - ప్రియుడు రావడంతో కలిగిన హర్షరాగాదువల్ల తొందరతోభూషణాదులు తారుమారుగా ధరించటం విభ్రమం

6. కిలికించితం -ప్రియసంగమ హర్షం వల్ల కలిగిన స్మిత శుష్కరుదిత, హసిత త్రాస క్రోధ శ్రమ మొదలైన వాటి సాంకర్యమేకిలికించితం.

7. మోట్టాయితం -ప్రియునితో రతిక్రీడల్లో తేలాలి అనే మనసు కలిగినపుడుఅతని కథలు విని చేసే కర్ణకండూయనాదికమైన చేష్టనే మోట్టాయితం అంటారు.

8. లలితం - చేతులు కాళ్ళు మొదలైన అవయవాల్ని సుకుమారంగా కదిలించడం లలితం

9. విచ్ఛిత్తి -ఆభరణాలు కొద్దిగా ధరించినా కాంతిని పోషిస్తే అది విచ్ఛిత్తి

10. బిబ్బోకం -అతి గర్వంచే ఇష్టమైన వస్తువుపై కూడ అనాదరం చూపడం బిబ్బోకం

11. విహృతం -సిగ్గుతో పలకవలసిన కాలాన పలకకుండటం విహృతం

12. చకితం -ప్రియుని ఎదుట ఏదోకారణంతో భయపడి తొట్రుపాటు నొందటం చకితం

13. హసితం - యౌవనోదయంచే అకారణంగా నవ్వడం హసితం

14. కుట్టమితం -ప్రియుడు తన కేశాలు, స్తనాలు, అధరాలు గ్రహిస్తేలోలోపల సంతోషిస్తూ కూడ తత్తర పడుతూ తలను చేతుల్ని విదిలించడం కుట్టమితం

15. కుతూహలం - అందమైన వస్తువుని చూడాలనే చాపల్యం కుతూహలం

16. శోభ -రూప యౌవన సుకుమార భోగాలవల్ల nఅంగాలకు కలిగే అందం శోభ

17. కాంతి -మన్మథునిచే వర్థిల్ల చేయబడ్డ శోభయే కాంతి

18. దీప్తి -అత్యంతమైన కాంతియే దీప్తి

19. ప్రగల్భత -ప్రియుడు ప్రియురాలు పరస్పరం రమించేప్పుడుఅప్రతిబంధకంగా వర్తిల్లడం ప్రగల్భత

20. ఔదార్యం - ఔదార్యం అంటే వినయం అంటే ప్రియుని తప్పు తెలిసినా కోపగించక పోవటం ఔదార్యం

21. మదం -సౌభాగ్యం యవ్వనాదుల గర్వం వల్ల కలిగే వికారం మదం

22. తపనం -ప్రియ విరహ సమయంలో మోహాతిరేకంతో కలిగే చేష్ట తపనం

23. మౌగ్ద్యం -తెలిసిన వస్తువును గూర్చి తెలియనివిధంగా ప్రియుని సన్నిధిలో ప్రశ్నించటం మౌగ్ద్యం

24. విక్షేపం -ప్రియుని ఎదుట భూషణాలు సగం దాల్చడం, ఊరకే అటు ఇటు చూడడం, రహస్యంగా మాట్లాడటం

మొదలైన చేష్ట విక్షేపం.

25. కేళి -ప్రియునితో విహరించేప్పుడు చేసే చుంబన ఆలింగనాది క్రీడ కేళి

భర్తృహరి శతక సాహిత్యం  చదవండి.…చదివించండి .... శివకిషెన్ జీ, గ్రంథకర్త