File:Palkuriki Somanatha Mahakavi.PNG

వీరశైవాగ్రేసరుడు పాల్కురికి సోమనాధుడు
సాహిత్యంలో తెలుగు భాషా పదాల వాడకం శివకవి యుగంలో పెరిగింది. ముఖ్యంగా పాల్కురికి సోమనాధుడు అచ్చ తెలుగు పదాలను, తెలుగు ఛందస్సును విరివిగా వినియోగించాడు. "రగడ" అనే ఛందోరీతి ఇతనే ప్రారంభించాడు. ఇతడు మొదలుపెట్టిన రగడను "బసవ రగడ" అంటారు. ద్విపద, రగడలే కాకుండా సోమనాధుడు ఇంకా సీసము, త్రిభంగి, తరువోజ, క్రౌంచ పదము, వన మయూరము, చతుర్విధ కందము, త్రిపాస కందము వంటి స్థానిక ఛందోరీతుల ప్రయోగం చేశాడు.

వీరశైవాగ్రేసరుడు పాల్కురికి సోమనాధుడు (1160 - 1240), శివకవి.సోమనాథుడు వరంగల్లు సమీపంలోని పాల్కురికి గ్రామంలో శ్రియాదేవి, విష్ణురామదేవుడు అనే దంపతులకు జన్మించాడు.తెలుగు, కన్నడ, సంస్కృత భాషలలో పండితుడు. వీరశైవం వ్యాప్తికి కృషి చేశాడు. ఇతడు గురువు కట్టకూరి పోతిదేవర వద్ద శైవాగమ ధర్మశాస్త్రాలు నేర్చుకున్నాడు.ముఖ్యంగా సోమనాధుడు అచ్చ తెలుగు పదాలను, తెలుగు ఛందస్సును విరివిగా వినియోగించాడు. "రగడ" అనే ఛందోరీతి ఇతనే ప్రారంభించాడు. ఇతడు మొదలుపెట్టిన రగడను "బసవ రగడ" అంటారు. ద్విపద, రగడలే కాకుండా సోమనాధుడు ఇంకా సీసము, త్రిభంగి, తరువోజ, క్రౌంచ పదము, వన మయూరము, చతుర్విధ కందము, త్రిపాస కందము వంటి స్థానిక ఛందోరీతుల ప్రయోగం చేశాడు.

మొదటి ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో జీవించిన పాల్కూరికి సోమనాథుడు, కాకతీయ యుగం లో గొప్ప విప్లవ కవిగా వర్థిల్లాడు. బసవ పురాణంలొను, పండితారాధ్య చరిత్రలోను ఆయన ఆ నాటి విశేషాలను ఎన్నో తెలియ జేశాడు. కళారూపాల ద్వార వీర శైవమతాన్ని ఎలా ప్రచారం చేసింది వివరించాడు. ఆ నాడు ఆచరణలో వున్న అనేక శాస్త్రీయ నాట్య కళా రూపాలను గూర్చి, దేసి కళారూపాలను గూర్చీ వివరించాడు.

చతుర్వేద సర్వశాస్త్ర పారంగతుడై అష్టభాషా పాండిత్యం గావించి దేశీయ చందమైన ద్విపద రచనచేసిన మొదటి తొలి (తెలుగు) తెలంగాణ మహాకవి. ఎన్నో గ్రంథాలను రాసిన మహోన్నత కవి. 1) అనుభవసారం 2) అష్టోత్తర శతనామగద్య 3) అక్షరాంకగద్య 4) గంగోత్పత్తి రగడ 5) చతుర్విద సారం 6) చెన్నమల్లు సీసములు 7) నమస్కారగద్య 8) పంచరత్నాలు (పంచక్రారగద్య) 9) పండితారాధ్య చరిత్ర 10) బసవపురాణం 11) బసవాష్టకం 12) బసవోదాహరణం 13) రుద్రభాష్యం 14) వృషాధిప శతకం 15) ఉమామహేశ్వరవ్రత కల్పం (ఈ తాళపత్ర గ్రంథాన్ని సేకరించాడు వ్యాసకర్త) 16) సోమనాథభాష్యం 17) సోమనాథస్తవం 18) సద్గురు రగడ 19) మల్లమదేవి పురాణం (4 అశ్వాసాల ద్విపద కావ్యం) 20) బసవరగడ 21) చెన్నబసవ రగడ 22) బసవాద్య రగడ 23) బసవోదాహరణ యుగ్మము (సంస్కృతం, తెలుగు భాషల్లో) 24) త్రివిధలింగాష్టకం ఇవేకాక మరికొన్ని గ్రంథాలను రచించాడు. అవి అలభ్యాలు.

చదవండి.…చదివించండి .... శివకిషెన్ జీ, గ్రంథకర్త